Eva Besnyö
Eva Besnyö, De bevrijde camera · Fotomuseum Den Haag · 5 sep 2026 t/m 31 jan 2027
Eva Besnyö (Boedapest, 1910) leert al op jonge leeftijd fotograferen; eerst gewoon, door te doen, later door middel van een formele opleiding. Rond haar negentiende vertrekt ze naar Berlijn waar ze naar eigen zeggen een échte fotograaf wordt. Ze sluit als vanzelf aan bij wat dan de Nieuwe Fotografie wordt genoemd, een stroming die nauw verbonden is met wat toen ook in de bouwkunst en schilderkunst gaande was: strakke lijnen en kaders, duidelijke vlakken, eenvoud. Bauhaus en de Nieuwe Zakelijkheid, een ruimtelijkheid die ademt maar tegelijk ook begrenst, vorm volgt functie. Ze omarmt die intellectuele insteek wat betreft haar eigen werk volledig en zal deze manier van fotograferen haar hele leven blijven koesteren.
In 1932, ze is dan 22 jaar, besluit ze samen met haar vriend John Fernhout vanwege het toenemend antisemitische klimaat naar Nederland te verhuizen. Dat is het begin van haar Nederlandse carrière. Een migrant en vluchteling die mede haar weg vindt door de contacten van Charley Toorop, de moeder van John Fernhout, met wie ze in 1933 trouwt. In de oorlog duikt ze onder en in het laatste jaar van de oorlog wordt ze zwanger van Wim Brusse, met wie ze in 1939 een relatie begon nadat die met Fernhout stuk liep. Ze krijgt twee kinderen en voor langere tijd komt haar fotografiewerk tegen wil en dank vrijwel stil te liggen.
In de jaren zeventig, alleen en de kinderen het huis uit, enigszins depressief, sluit ze zich aan bij Dolle Mina en wordt ze een soort huisfotograaf voor de beweging, al vindt ze de snelle losse manier van fotograferen die daarbij hoort, maar niks. Als in de jaren tachtig haar ogen slechter worden, stopt ze noodgedwongen met fotograferen. Ze publiceert dan nog wel fotoboeken en zet zich samen met Paul Huf in voor de oprichting van een fotografiemuseum in Amsterdam, wat uiteindelijk het latere FOAM wordt. In die periode wordt ze ook gekroond tot de grande dame van de Nederlandse fotografie. Ze overlijdt in 2003.
Contrapunt. De tentoonstelling van Ed van der Elsken in het Rijksmuseum die recent sloot, bood mooi de gelegenheid om te kijken hoe een ander icoon van de Nederlandse fotografie het er vanaf heeft gebracht. Prachtig materiaal. Wat wel opviel is dat er wat betreft het fotograferen van objecten – bijvoorbeeld vissersboten aan het strand – er betere fotografen waren en zijn en dat wanneer hij mensen fotografeerde buiten zijn vertrouwde habitat – Amsterdam, Parijs – dit niet vanzelfsprekend indrukwekkende foto’s opleverde. Afgezien daarvan: die actiefoto’s van Ed van der Elsken zijn onovertroffen. Heel anders van lading dan de foto’s van Besnyö. Het bruist en glimt en doet van alles terwijl je bij Besnyö vooral een ingehouden verstilling vindt. Maar voor de goede verstaander (en dat ben ik natuurlijk) hebben beiden een boodschap.
Wat ik mooi vind aan het werk van Besnyö is de compositie en het gebruik van het zwart-witte en de schaduwen die daarbij horen. Het zijn altijd gelaagde foto’s die je op je in moet laten werken. En er zit álles in die foto’s, het hele verhaal, ook in de foto’s die puur architectonisch of ruimtelijk georiënteerd zijn. Als je bijvoorbeeld die beroemde foto van het kruispunt neemt, waar iedereen rept van de diagonalen, verbeeldt dat voor mij niet alleen de enormiteit van de publieke ruimte in die moderne tijd toen, maar ook de nietigheid en eenzaamheid van de mens in die specifieke context. Ze experimenteerde haar leven lang met perspectief, vlakken, licht, ruimte, structuren, eenvoud. Daarbij was voor haar uiteindelijk het esthetische van het beeldontwerp het meest bepalend voor de opzet. En eerlijk gezegd, voor een lichtelijk autistische ziel als ondergetekende, brengt zo’n beeld dan veel rust, balans en herkenning.
De tentoonstelling Eva Besnyö – De bevrijde camera vertelt het levensverhaal van Eva Besnyö en hoe zij zich tot de fotograaf ontwikkelde die ze uiteindelijk werd. Zo’n tweehonderd foto’s uit de eigen collectie van het museum begeleiden dit verhaal, waaronder haar beroemde foto van het jongetje met de cello, portretten van vrienden als Charley Toorop en Violette Cornelius, en de foto van het kruispunt Starnberger Straße in Berlijn met de diagonalen en de eenzame fietser.
Eva Besnyö, Zelfportret, 1931
Onderdeel van de Blog
← Terug naar overzicht Blog